Eoq Nedir? Ekonomik Sipariş Miktarı Nasıl Hesaplanır?

Oğuzhan Genç · Finans Uzmanı

Eoq Nedir?

Eoq nedir sorusunun kısa cevabı şudur: ekonomik sipariş miktarı, bir ürünü ne kadar adetle sipariş etmeniz gerektiğini sipariş maliyeti ile stok tutma maliyetini dengeleyerek bulan yöntemdir. Çok sık ve az sipariş verirseniz kargo, görüşme ve işçilik masrafınız artar. Çok seyrek ve yüksek adetli sipariş verirseniz rafınızda ve kasanızda para bekler.

İkisinin toplamı bir noktada en düşük seviyeye iner. EOQ modeli bu noktayı hesaplar. Yöntem özellikle düzenli tüketilen, her hafta aynı hızda satılan ürünlerde işe yarar. Mevsimlik ve hızlı moda değişen ürünlerde ise tek başına yeterli olmaz.

Yöntemi bir mutfak terazisi gibi düşünün: bir kefede sipariş vermenin sabit masrafı, diğer kefede o malı depoda tutmanın aylık yükü var. EOQ, iki kefeyi eşitleyen sipariş adedini arar. Mevcut stoğunuzun kritik seviyeye ne zaman düşeceğini bilmek için kritik stok seviyesi rehberimize de göz atabilirsiniz.

Sipariş Maliyeti ile Stok Tutma Maliyeti Nasıl Dengelenir?

EOQ'nun mantığını anlamak için iki maliyet kalemini ayrı ayrı tanımak gerekir. Bu kalemler zıt yönlü çalışır ve denge noktası bu yüzden önemlidir.

Sipariş Maliyeti

Her siparişte tekrar eden sabit masraflardır. Tedarikçiyle yazışma, sipariş formu hazırlama, kargo veya nakliye, mal kabulde sayım ve raf yerleştirme emeği buraya girer. Sipariş adediniz arttıkça birim başına düşen sipariş maliyeti azalır.

Stok Tutma Maliyeti

Malın depoda beklediği süre boyunca oluşan yüktür. Raf yeri, sigorta, bozulma, modası geçme, sayım emeği ve en önemlisi bağlanan nakit buraya girer. Sipariş adediniz arttıkça bu maliyet yükselir.

İki kalemin nasıl hesaplandığını merak ediyorsanız stok tutma maliyeti rehberi ve stok maliyeti hesaplama yazısı pratik bir başlangıç sunar.

Ekonomik Sipariş Miktarı Formülü Nedir?

EOQ formülü üç değişken kullanır:

  • Yıllık talep (D): O ürünü bir yılda kaç adet sattığınız.
  • Sipariş maliyeti (S): Bir sipariş vermenin size maliyeti.
  • Birim stok tutma maliyeti (H): Bir adet ürünü bir yıl boyunca depoda tutmanın yükü.

Formül şöyle yazılır:

  • EOQ = karekök içinde (2 × D × S ÷ H)

Burada 2 sabittir ve formülün yapısından gelir. Sonuç, yıllık talebiniz kadar malı kaç partide ve kaç adetlik partilerle sipariş etmeniz gerektiğini gösterir. Önemli olan sadece rakam değil, o rakamın hangi varsayımlara dayandığını bilmektir.

Örnek Hesaplama

Diyelim ki bir hırdavat dükkanı belirli bir vida setinden yılda 1.200 kutu satıyor. Tedarikçiye bir sipariş vermenin sabit maliyeti (kargo, görüşme, mal kabul) 150 TL. Bir kutuyu bir yıl depoda tutmanın maliyeti ise 4 TL.

  • D = 1.200, S = 150, H = 4
  • 2 × D × S = 2 × 1.200 × 150 = 360.000
  • 360.000 ÷ 4 = 90.000
  • Karekök 90.000 = 300

Örneğe göre ekonomik sipariş miktarı yaklaşık 300 kutudur. Yılda 1.200 kutu sattığınız için bu ürünü yılda dört kez, her seferinde 300 kutu sipariş etmek toplam maliyeti en düşük tutar. Her ay 100 kutu sipariş vermek daha sık kargo ve işçilik demektir. Her seferinde 1.200 kutu almak ise rafı ve nakdi doldurur.

EOQ Modelinin Varsayımları Nelerdir?

EOQ her işletmede birebir çalışmaz. Model belirli varsayımlarla kurulmuştur ve bu varsayımlar esnafın gerçeğinden sapabilir.

  • Talep yıl boyunca sabit ve bilinir kabul edilir. Oysa yazın artan, kışın düşen bir ürün için talep dalgalanır.
  • Tedarik süresi ve tedarikçi güvenilirliği sabittir. Geciken sevkiyat modeli bozar.
  • Sipariş ve stok tutma maliyetleri dönem içinde değişmez. Kargo zamları ve kira artışları bu varsayımı zayıflatır.
  • Toplu alımda indirim yok sayılır. Tedarikçi 500 adet ve üzeri alımda iskonto yapıyorsa indirimi ayrıca hesaba katmanız gerekir.
  • Tek ürün tek başına değerlendirilir. Oysa aynı tedarikçiden gelen ürünleri birlikte sipariş etmek kargo maliyetini paylaştırır.

Modelin sınırlarını bilmek, sizi yanlış karardan korur. EOQ'yu tek bir kesin cevap gibi değil, sipariş adediniz için makul bir başlangıç aralığı gibi kullanın.

Esnaf EOQ'yu Pratikte Nasıl Kullanır?

Formülü her ürün için hesaplamak zorunda değilsiniz. Pratik yaklaşım, sipariş adedini üç başlıkta gözden geçirmektir.

  1. A grubu ürünlerde formülü uygulayın. Cirosunun büyük kısmını getiren ürünlerde küçük bir iyileştirme bile toplam kazancı etkiler. ABC analizi bu ayrımı yapmanızı kolaylaştırır.
  2. C grubu ürünlerde daha esnek davranın. Yavaş dönen ürünlerde formül sonucu çok düşük çıkabilir. Tedarikçi minimum sipariş adedi uyguluyorsa formülü değil, raf ömrünü ve ölü stok riskini dikkate alın. Ölü stok rehberi bu riski yönetmenize yardım eder.
  3. Tedarikçi bazında birleştirin. Aynı tedarikçiden üç ürün alıyorsanız sipariş maliyetini bu ürünlere bölüştürün. Ortak sipariş, her ürün için ayrı kargo ödemekten çoğu zaman daha ucuza gelir.

Sipariş Noktasını EOQ ile Birlikte Düşünün

EOQ "ne kadar sipariş vermeliyim" sorusunu cevaplar. Sipariş zamanlaması ise ayrı bir hesaptır: mevcut stok, tedarik süresindeki satışı karşılayacak seviyeye düştüğünde sipariş vermelisiniz. Bu iki dengeyi birlikte kurmak isterseniz sabit sipariş periyodu yöntemi yazısındaki yaklaşımla karşılaştırma yapabilirsiniz. Sipariş adedi doğru, zamanlama yanlışsa yine rafta boşluk görürsünüz.

EOQ Hesabı İçin Hangi Verileri Toplamalısınız?

Formül kısa, ama doğru veri toplamak işin asıl kısmıdır. Aşağıdaki liste eksik veriyle yanlış sonuç almanızı engeller.

  • Yıllık satış adedi: En az son 6-12 ayın satış hareketi. Excel'de tutuyorsanız satış raporunuzu çıkarın; program kullanıyorsanız ürün bazlı hareket raporuna bakın.
  • Sipariş başına sabit maliyet: Kargo ücreti, varsa gümrük ve banka masrafı, sipariş hazırlama süresinin saatlik karşılığı.
  • Birim stok tutma maliyeti: Ürünün alış fiyatının yıllık bir yüzdesi olarak düşünmek pratik bir yoldur. Depo kirası, sigorta, bozulma ve bağlanan nakit payı bu orana girer.
  • Ortalama stok değeri: Mevcut sipariş düzeninizin ne kadar sermaye bağladığını görmek için. Burada stok devir hızı hesabı iyi bir yol arkadaşıdır.

Verileri bir kere topladıktan sonra ürün grubu bazında küçük bir tablo kurmak yeterlidir. Her ay sıfırdan hesap yapmak yerine üç ayda bir talep tahminini güncellemek çoğu esnaf için yeterli olur.

Basit Stok'ta EOQ Nasıl Desteklenir?

EOQ'nun ana girdisi geçmiş satış hareketidir. Basit Stok'ta ürün bazlı satış ve stok hareketlerini görüntüleyip dışa aktararak talep tahmini için gerekli adetleri kolayca toplarsınız. Minimum stok seviyesi ve düşük stok listesi, sipariş zamanlamasını takip etmenize yardım eder.

EOQ'nun kendisi bir stok yönetimi yöntemidir ve uygulamada ayrı bir "EOQ hesaplama" ekranı yoktur. Sipariş adedini elinizdeki satış raporuna ve yukarıdaki formüle göre kendiniz belirleyip siparişlerinizi planlarsınız.

Sıkça Sorulan Sorular

EOQ nedir kısaca?

EOQ, bir ürünü hangi adetle sipariş etmenin sipariş maliyeti ile stok tutma maliyetinin toplamını en düşük seviyede tuttuğunu bulan yöntemdir. Yıllık talep, sipariş maliyeti ve birim stok tutma maliyetiyle hesaplanır. Sonuç, sipariş adediniz için makul bir başlangıç noktası verir.

EOQ formülü nasıl hesaplanır?

Formül, 2 × yıllık talep × sipariş maliyeti çarpımının birim stok tutma maliyetine bölümünün kareköküdür. Örneğin yılda 1.200 kutu satış, 150 TL sipariş maliyeti ve 4 TL birim tutma maliyetiyle sonuç yaklaşık 300 kutudur. Bu durumda yılda dört sipariş mantıklıdır.

EOQ modeli nedir, hangi işletmeler için uygundur?

EOQ modeli, talebi düzenli ve öngörülebilir ürünlerde en iyi sonucu verir. Hırdavat, kırtasiye, temel gıda ve yedek parça gibi sürekli tüketilen kalemlerde kullanışlıdır. Sezonluk ve modaya bağlı ürünlerde talep dalgalandığı için tek başına yeterli olmaz.

EOQ ile sipariş noktası aynı şey mi?

Hayır. EOQ ne kadar sipariş verileceğini, sipariş noktası ise ne zaman sipariş verileceğini belirler. İkisini birlikte kullanmak, hem fazla stoktan hem de rafta boşluktan korunmanızı sağlar.

Küçük bir dükkanda EOQ hesaplamak şart mı?

Şart değil, ama faydalıdır. Her ürün yerine cirosu yüksek birkaç üründe formülü uygulamak bile gereksiz sık siparişi ve aşırı stok bağlamayı azaltır. Zamanla bu alışkanlık diğer ürünlere de yayılır.

Bu adımları Basit Stok ile uygulayın

Satış hareketlerinizi düzenli tutmak EOQ hesabının ilk adımıdır. Basit Stok stok takip programı sayfasında ürün hareketlerini, minimum stok seviyesini ve raporları nasıl kullanacağınızı görebilirsiniz. Planları karşılaştırmak için kampanya sayfasına göz atın.

Ücretsiz plan süresizdir ve kredi kartı istemez; sınırsız stok kartı, cari ve fatura tanımlayabilir, e-fatura ve e-arşiv faturalarınızı GİB'e gönderebilirsiniz. Yıllık ₺6.500 + KDV olan sınırsız plan ise gelişmiş raporlar, yetki seviyeleri, öncelikli destek ve stok fotoğrafı ekler.

Stok takibine hemen başlayın

Basit Stok'u ücretsiz indirin, kayıt olmadan misafir moduyla stok saymaya başlayın. Özelliklerin tamamı için stok takip programı rehberine, planlar için fiyatlandırmaya göz atın.